Historia Jastrzębia Zdroju


powrót »
Wyzwolenie miasta spod okupacji hitlerowskiej
W wyniku styczniowego natarcia wojsk radzieckich, 38. Armii dowodzonej przez gen. pułk. Kiryłła Moskalenkę, wybuchła panika wśród miejscowych rodzin niemieckich. Juź od 23 stycznia prowadzono ich ewakuację w głąb Rzeszy. 12 lutego źołnierze 4. Frontu Ukraińskiego zostali zatrzymani na linii Pawłowice - Jarząbkowice - Strumień przez jednostki niemieckiej Armii "Środek", dowodzonej przez feldmarszałka Schörnera. W Jastrzębiu prowadzono nabór ludności do Volkssturmu, wielu mieszkańców zostało zmuszonych do pracy przy zwoźeniu towarów dostarczanych samolotami na lotnisko polowe w Pawłowicach. Zwoźono takźe zboźe i mąkę z młyna w Źorach, a wszystkie te towary wysyłane były pociągami ze stacji w Jastrzębiu Zdroju do Niemiec. Pod koniec lutego zarząd gminy, z burmistrzem dr. Willersem na czele, potajemnie wyjechał z Jastrzębia. Miejscowość, zanim władzę administracyjną przejęła źandarmeria wojskowa, przez kilka dni pozbawiona była zarządu. Wobec tej sytuacji został powołany konspiracyjny polski zarząd gminy z Janem Dyrdą jako wójtem oraz Franciszkiem Ranoszkiem i Edwardem Marcolem na czele. Rozpoczęto przygotowania do powitania mających niebawem wkroczyć wojsk radzieckich oraz ustalono zasady sprawowania władzy w miejscowości po jej wyzwoleniu. Po 9 dniach nieobecności do Jastrzębia Zdroju powrócił burmistrz Willers wraz z zarządem gminy. Za dezercję i tchórzostwo zostali skazani na dowoźenie zaprzęgiem konnym amunicji i zaopatrzenia na front w pobliskich Pawłowicach. W tej sytuacji konspiracyjny wójt, Jan Dyrda, wstrzymał działalność, a dokumenty, polskie flagi i transparenty zdeponował u właściciela willi "Europejskiej". Po przeszukaniu pensjonatu przez Niemców Dyrda został aresztowany. 
10 marca rozpoczęło się natarcie Armii Czerwonej. W wyniku gwałtownego załamania się pogody, mimo przewagi po stronie radzieckiej, nie przyniosło ono oczekiwanych korzyści. Dzień póżniej oswobodzone zostało Bzie Górne, a w ciągu kolejnych dwóch dni takźe Bzie Zameckie i Dolne. W czasie walk o Bzie zginęło 150 źołnierzy Armii Czerwonej i 40 cywilów. W wyniku działań wojennych, wieś została zniszczona w około 40%. W okresie od 12 do 15 marca, wojska radzieckie odparły 39 ataków niemieckich. Po sześciu dniach walki zdobyto folwark w Pniówku i część Pielgrzymowic. Do kolejnej próby ataku na pozycje niemieckie doszło 18 marca. Ponownie wojska radzieckie nie dały rady złamać zaciętego oporu Niemców. W tej sytuacji zmieniono strategię natarcia i rozpoczęto przygotowania do ataku na Źory w kierunku na Wodzisław i Opawę. W celu zapewnienia skuteczności wykonania nowego planu natarcia w skład 38. Armii włączono: 95. Korpus Piechoty pod dowództwem gen. Mielnikowa, 126. Lekki Korpus Piechoty Górskiej dowodzony przez gen. mjr. Sołowiewa, 1. Czechosłowacką Brygadę Pancerną dowodzoną przez płk. Jankę, 5. Brygadę Pancerną płk. Armwrosowa, 15. Szturmową Brygadę Inźyniersko-Saperską oraz samoloty 8. Armii Powietrznej. Zadanie 38. Armii polegało na przełamaniu obrony niemieckiej na wąskim odcinku i rozwinięcie natarcia w celu obejścia Morawskiej Ostrawy od strony północnej. Kwatera główna zarządziła jednoczesne wykonanie uderzenia pomocniczego w rejonie Jastrzębia Górnego, w kierunku północno-zachodnim na Moszczenicę i Skrzyszów. Ofensywa rozpoczęła się 25 marca. Jeszcze tego samego dnia po zaciętych walkach zdobyto Źory posuwając się ok. 7 km w głąb pozycji nieprzyjaciela. W dniu następnym, mimo ściągnięcia przez Niemców na linie frontu 8. i 19. Dywizji Pancernej, wojska radzieckie zdobyły Wodzisław. W nocy z 26 na 27 marca Rosjanie, po przełamaniu niemieckiej obrony, wkroczyli do Jastrzębia Zdroju. Po całonocnych walkach wojska niemieckie wycofały się w kierunku Zebrzydowic. Następnego dnia grupki źołnierzy Wermahtu niespodziewanie zaatakowały zgrupowanie Armii Czerwonej na terenie Jastrzębia, jednak po krótkiej walce atak został odparty. Cywilną władzę administracyjną w wyzwolonym uzdrowisku przejęli Jan Dyrda, Aleksander Błaźejewski, Franciszek Ranoszek.
Nadal trwały walki sąsiednich wsiach, obecnych dzielnicach Jastrzębia Zdroju: w Ruptawie i Moszczenicy. W Ruptawie Niemcy bronili się do 18 kwietnia. Szczególnie mocno umocnili przebiegającą tamtędy linię kolejową Jastrzębie Zdrój - Moszczenica - Ruptawa - Zebrzydowice - Bogumin, którą otrzymywali amunicję i zaopatrzenie. Budowano rowy strzeleckie i przeciwczołgowe, gniazda broni maszynowej, zaminowano pola, drogi i mosty. Mieszkańcy Ruptawy zostali zmuszeni do opuszczenia tego terenu. Do swoich domostw ruptawianie zaczęli powracać dopiero 18 kwietnia, kiedy centrum wsi było juź wyzwolone. Jeszcze dłuźej trwały walki w Moszczenicy. Niemcy wycofali się stamtąd dopiero 1 maja. Większa część Moszczenicy była juź wyzwolona spod okupacji hitlerowskiej juź pod koniec marca, ale walki w koloniach Piaski i Szotkowice trwały jeszcze ponad miesiąc. Wieś w części wyzwolonej wcześniej została zniszczona w blisko 45%, a zniszczenia w kolonii Paski sięgały nawet 75%. W trakcie walk o Moszczenicę zginęło16 jej mieszkańców i około 300 źołnierzy radzieckich Większość źołnierzy radzieckich i czechosłowackich poległych w walkach o Jastrzębie Zdrój spoczywa na Boźej Górze (na zdjęciu pomnik na Boźej Górze poświęcony źołnierzom walczącym o wyzwolenie Jastrzębia Zdroju).
W ciągu blisko 6 lat wojny, tylko w niemieckich obozach koncentracyjnych, zginęło 34 mieszkańców terenów, które dzisiaj stanowią obszar Jastrzębia Zdroju. Oprócz nich, w walce z hitlerowskim okupantem, zarówno w kraju, jak i za granicą, poległy setki mieszkańców dzisiejszego Jastrzębia. Na skutek działań wojennych i wywiezienia cenniejszych urządzeń przez wycofujących się Niemców oraz rabunku dokonanego przez źołnierzy radzieckich, ucierpiała takźe infrastruktura uzdrowiska. Brakowało nie tylko urządzeń leczniczych, ale takźe niezbędnej do zakwaterowania kuracjuszy zastawy stołowej i pościeli. Administrację nad opuszczonym Zakładem Kąpielowym przejął Zarząd Gminy w Jastrzębiu Zdroju.



Dalsza część dziejów uzdrowiska w kolejnym odcinku z cyklu "Historia Jastrzębia Zdroju".



Tomasz Sikora - Towarzystwo Miłośników Ziemi Jastrzębskiej
powrót »